Recensies en lezersreacties op Schemerland

klik op het plaatje om naar de originele site te gaan / terug naar overzicht / scroll ↓

TROUW

1-6-2019

Dichterlijke debuutroman

In Berthe Spoelstra's dichterlijke debuutroman 'Schemerland' kruipen we in de huid van de oude Jeanne die is gestopt met praten.  'Ik laat wat water rondgaan in mijn mond, spoel de nachtgedachten weg. Het glas landt op het marmeren blad en maakt een vertrouwd geluid in het donker. Scherp en dof tegelijk. De excercitie is zonder morsen volbracht. Maar het blijft gedoe.' 

Jeanne zit in haar huis en over denkt haar leven. Hoe neem je afscheid? Wat vermag  verbeelding in een klein gebleven vrouwenleven? 'Schemerland' gaat over leren spreken over leven en dood, over de krachtmeting spoken uit het verleden, en het onvermijdelijke einde dat wacht. 

'Gisteren verbrak Vivienne de stilte. Ze zei dat alles in de nieuwe kamer beige is. Alsof dat een voordeel is. Ik was afgedwaaLd naar andere werkelijkheden waar verhuizen, inpakken of praten niet bestaan. Verfrist klom ik uit mijn kleed omhoog.'

Verschenen in Trouw Magazine

TZUM LITERAIR WEBLOG

30-5-2019

Kruipende herinneringen

De hoofdpersoon uit Schemerland, het debuut Berthe Spoelstra, bereidt zich voor op een verhuizing. Haar einde nadert, ze spreekt niet meer en leeft in haar hoofd. De spullen in haar kamer worden door haar volwassen kinderen ingepakt en tegelijkertijd pakt zij in haar hoofd haar verleden uit. De echte wereld wordt steeds kleiner, haar belevingswereld des te groter. Maar wat heeft ze echt beleefd en wat verzint deze Jeanne?

Het is moeilijk om het innerlijk van een dementerende vrouw aan het eind van haar leven in woorden te vangen. Denkt iemand in woorden, worden de gedachtecirkels steeds groter en vager of juist kleiner en dunner? Gaan associaties inderdaad alle kanten op en zo ja, is daar dan nog een lopend verhaal van te maken?

Berthe Spoelstra heeft geprobeerd in de huid van Jeanne te kruipen en van binnenuit haar kijk op de wereld en haar verleden weer te geven. De uitdaging aan de lezer is dan hetzelfde te doen, en dat was niet altijd makkelijk. Haar gedachten springen, of beter gezegd glijden, heen en weer van herinneringen aan haar zus op wie ze vooral jaloers was, naar haar man met wie ze niet een heel prettig huwelijk had, naar de oorlog en haar jeugd om steeds weer uit te komen bij het verzonnen meisje Lila of Lilou.

Zoals in Hersenschimmen van Bernlef de aftakeling van de hoofdpersoon op de voet gevolgd wordt en de wereld van Maarten steeds kleiner wordt, zo is de wereld van Jeanne al klein aan het begin en wordt deze steeds fragmentarischer en lastiger te volgen. Het meisje Lila beleeft in het hoofd van Jeanne allerlei avonturen waarvan je je afvraagt of dat niet haar eigen avonturen zijn. Maar haar herinneringen aan bijvoorbeeld de oorlog zijn weer helderder, waardoor er toch een nevelig onderscheid is tussen de verzonnen en echter wereld. Het proces van aftakeling is al in een vergevorderd stadium en niemand uit haar omgeving kan echt contact met haar te maken. Alles speelt zich af in haar hoofd, terwijl ze wel duidelijk commentaar geeft op haar kinderen die haar verhuizing voorbereiden.

Tussen alle gedachtes van Jeanne, die nauwelijks zelf nog beweegt en verzorgd wordt door de conciërge, komen haar kinderen aan het woord die opmerkingen maken over de spullen van hun moeder: wat weg kan, wat bij hen een herinnering oproept, wat door wie wordt meegenomen. Dat levert mooie contrasten op tussen hun buitenwereld en de binnenwereld Jeanne.

Spoelstra beheerst de taal, niet alleen beschikt ze over een gevarieerde en grote woordenschat waarmee ze mooie zinnen formuleert en waarmee de fragmentatie die zich in het hoofd van Jeanne manifesteert meeslepend overbrengt, ook lukt het haar vaak zeer treffende beelden op te roepen, zoals over herinneringen, waar al eindeloos veel schrijvers van alles mee geprobeerd hebben:

'Het water stijgt, herinneringen kruipen drijfnat op de laatste stukjes land.'

Die stukjes worden kleiner en kleiner totdat alle herinneringen en gedachten door elkaar zwemmen en nergens meer houvast kunnen vinden. Zo zal het waarschijnlijk gaan wanneer dementie de overhand krijgt.

Schemerland is een uitdaging, je moet je mee laten voeren in de gedachtestroom van Jeanne, in haar herinneringen en hersenspinsels die om en om naar voren treden uit het schemerland.

Arjen van Meijgaard

MEDISCH CONTACT

3-7-2019

Het contrast tussen lichamelijke uitputting en geestelijke vitaliteit 

Jeanne, de hoofdpersoon uit Berthe Spoelstra's debuutroman Schemerland, praat niet meer. Ze ligt diep weggezonken in haar matras en strekt haar armen uit. Zelfs het pakken van een glas water op haar nachtkastje kost haar te veel moeite.

Haar blik dwaalt langs haar eigen voeten, de afbladderende ruimte en het binnenvallende licht. Het is haar enige, dagelijkse houvast. Maar dan wordt de rust in het leven van deze zwijgende vrouw onderbroken: haar kinderen besluiten dat het niet meer gaat. Ze beginnen hun moeders spullen in te pakken en klaar te maken voor hun plek in het verzorgingshuis. En dat terwijl juist Jeannes herinneringen voldoende waren om haar gelukkig te houden, leek het. Wie weet op deze leeftijd wat het beste voor haar is: haar kroost of zijzelf?

Spoelstra schreef in Schemerland op een krachtige, taalgevoelige manier over de naderende dood, en over het contrast tussen lichamelijke uitputting en geestelijke vitaliteit dat daaraan vooraf kan gaan. De schrijfster neemt ons mee in het fantasierijke brein van een oudere vrouw die niet wil stoppen met dromen, en zo volume geeft aan een leven dat verder schrijnend klein gebleven is. Tegelijkertijd steekt Jeanne ook haar twijfels over haar keuzes uit het verleden niet onder stoelen of banken. Heeft zij altijd wel het goede gedaan? En hoeveel zin heeft het nu nog bij die keuzes stil te staan?

Anne van den Dool 


scroll ↓  

scroll ↓  

Holland Media Combinatie 

9-7-2019

Niet het verhaal is bepalend, maar hoe zij het vertelt. 

Vijfentachtig is ze, de oude Jeanne die al tientallen jaren in haar appartement in Parijs woont. Vier kinderen heeft ze gebaard, een grote liefde gekend en kwijtgeraakt. En nu is ze op. Na een val van de trap gaat lopen alleen nog met de grootst mogelijke moeite en niet meer dan een paar stappen. Spreken doet ze ook niet meer. Haar kinderen besluiten dat het zo niet langer gaat en regelen een kamer in een verzorgingshuis. Een week om te verhuizen, om de nieuwe kamer op te knappen en in te richten. Het is die week die Berthe Spoelstra (1969) beschrijft in 'Schemerland'. Jeanne zinkt weg in haar gedachten die een mengeling zijn van herinneringen, eigen verzonnen verhalen en losse woorden. Terwijl de kinderen om haar heen redderen en grote delen van Jeannes verleden weggooien, voelt zij zichzelf wegzinken in de weggetjes op het tapijt onder haar voeten of in het schilderij met schapen aan de muur, waarin ze ronddwaalt met het fantasiekind Lila-Lilou. Duidelijk is in de filmische beelden van het verhaal de achtergrond van Spoelstra als dramaturg (bij Frascati Theater in Amsterdam) te herkennen. Haar stijl is poëtisch en dromerig, niet het verhaal is bepalend, maar hoe zij het vertelt.

Sonja de Jong

Friesch Dagblad

15-11-2019

Spoelstra toont in haar roman aan dat ze in staat is zo'n moeilijk thema literair bevredigend gestalte te geven.

Lezersreacties op Bol.com


PRACHTIG

'K. Schippers en Bernlef schudden elkaar de hand in deze prachtige roman.'

Driftig Lezertje


AANGRIJPEND, BEKLEMMEND, HOOPVOL

'Wat een ongelooflijk indrukwekkend boek. Voor mij is het hoogste 'doel' van literatuur dat je een ander leven kunt leiden dan het jouwe, dat je werelden leert kennen die je nog nooit eerder van binnenuit hebt ervaren, en dat je je kunt onderdompelen in taal en verbeelding. Deze roman is daarin méér dan geslaagd. Echt een meesterproef, vol zinnen die je zou willen overschrijven en willen delen. PRACHTIG.' Marthe Leest 


MEESLEPEND EN POETISCH 

'In Schemerland word je meegevoerd op hersenschimmen van een vrouw die noodgedwongen een nieuwe fase -de laatste fase- van haar leven ingaat. Haar verzet, haar woordloze beschouwingen op de manier waarop iedereen om haar heen alles regelt en doet zijn schrijnend, pijnlijk en humoristisch. Ze bedenkt zichzelf een uitweg. Prachtig opgeschreven, meeslepend, spannend en confronterend. Moeilijk te geloven dat dit een debuutroman is.' IlonaGvE


PRACHTIG GESCHREVEN

'Zoals altijd met een goed boek kon ik me niet bedwingen, ik heb het in een weekend uitgelezen. Het boek neemt je mee het hoofd in van de hoofdpersoon of je wil of niet. Je hult je in haar stilte en gaat samen met haar fantasie meisje lila op pad. Het is een prachtig geschreven boek. Een aangrijpend boek dat je bij blijft.' Collectie Hester


BERNLEF MAAR DAN MODERN

'Ik heb Schemerland dit weekend in 1 ruk uitgelezen. Ik zat helemaal in het hoofd van deze vrouw. Het is net Bernlef Hersenschimmen, maar dan anders. Meer van nu. Het gaat meer over mij. Zelf ben ik nog (net) geen 40 en mijn ouders staan nog midden in het leven. Natuurlijk ben ik méér dan mijn gezin. En toch grijpt dit pleidooi voor blijven praten (over identiteit) mij aan. En dan is de taal ook nog eens mooi: simpel en scherp.' Isa


Het kleine Groots beschreven

'Schemerland is een boek waarin jouw hele eigen individuele associaties en herinneringen plaats krijgen in het verhaal van Jeanne. Daar waar ik soms verdwaalde in haar verschillende personages begreep ik dat dat verdwalen juist het avontuur is. En als je de weg kwijt raakt dan kom je nog eens ergens. Charmant, intrigerend geschreven in prachtige, krachtige zinnen en woorden.' Zaagmetplanken


↑